تفسیر

امـا در مورد فضيلت اين سوره ، در حديثى از پيغمبراكرم (ص) آمده است :((كسى كه اين سوره را بخواند، پاداش و ثوابى به تعداد كسانى كه به هود و سايرپيامبران ايمان آوردند و كسانى كه آنها را انـكـار نـمـودند خواهد داشت ، و روز قيامت در مقام شهدا قرار مى گيرد، و حساب آسانى خواهد داشت.

روشـن اسـت كـه تنها تلاوت خشك و خالى اين اثر را ندارد بلكه تلاوت اين سوره توام با انديشه ، و سپس عمل است كه ، انسان را به مؤمنان پيشين نزديك ، و ازمنكران پيامبران دور مى سازد.

به نام خداوند بخشنده بخشايشگر.

(آيه).

ايـن سوره چهل و نهمين سوره اى است كه بر پيامبر(ص) نازل گرديد و نيز دراواخر سالهايى بود كـه پيامبر(ص) در مكه به سر مى برد يعنى بعد از مرگ ((ابوطالب))و ((خديجه)) و طبعا در يكى از سخت ترين دورانهاى زندگانى پيامبر(ص) به همين جهت در آغاز اين سوره ، تعبيراتى كه جنبه دلدارى و تسلى نسبت به پيامبر(ص) ومؤمنان دارد ديده مى شود.

قسمت عمده آيات سوره را سرگذشت پيامبران پيشين مخصوصا ((نوح)) كه با وجود نفرات كم بر دشمنان بسيار پيروز شدند تشكيل مى دهد.

و به هر حال آيات اين سوره ، همانند ساير سوره هاى مكى ، اصول معارف اسلام مخصوصا ((مبارزه با شـرك و بـت پرستى)) و توجه به ((معاد و جهان پس ازمرگ)) و ((صدق دعوت پيامبر)) را تشريح مى كند.

در ايـن سـوره عـلاوه بـر حـالات نـوح پيامبر به سرگذشت ((هود)) و ((صالح)) و((ابراهيم)) و ((لوط)) و ((موسى)) و مبارزات دامنه دارشان بر ضد شرك و كفر و انحراف و ستمگرى اشاره شده.

اين سوره مرا پير كردـ آيات اين سوره به روشنى اين امر را اثبات مى كند كه مسلمانان هرگز نبايد به خاطر كثرت دشمنان ميدان را خالى كنند، بلكه بايد هر روزبر ((استقامت)) خويش بيفزايند.

بـه هـمـيـن دلـيل در حديث معروفى مى خوانيم كه پيغمبر اكرم (ص) فرمود:شيبتنى سورة هود; ((سوره هود مرا پير كرد))!.

ايـن سـوره آيـات تـكـان دهـنـده اى مربوط به قيامت و بازپرسى در آن دادگاه عدل الهى و آياتى پـيرامون مجازات اقوام پيشين و دستوراتى در باره مبارزه با فساد داردكه همگى مسؤوليت آفرين است ، و جاى تعجب نيست كه انديشه در اين مسؤوليتهاآدمى را پير مى كند.

اين سوره در ((مكه)) نازل شده و 123 آيه است.

اين آيه و آيه بعد كه يكى اندرزى است به عموم مردم ، و ديگرى به خصوص پيامبر(ص) دستورهايى را كه خداوند در سراسر اين سوره بيان داشه است ، تكميل مى كند، و با آن سوره يونس پايان مى يابد.

نـخـسـت به عنوان يك دستور عمومى مى فرمايد: ((بگو: اى مردم ! از طرف پروردگارتان حق به سوى شما آمده است)) (قل يا ايها الناس قد جاكم الحق من ربكم) اين تعليمات ، اين كتاب آسمانى ، اين برنامه و اين پيامبر همه حق است ونشانه هاى حق بودنش آشكار.

و بـا تـوجـه به اين واقعيت ((هر كس در پرتو اين حق هدايت شود، به سود خودهدايت يافته ، و هر كس با عدم تسليم در برابر آن راه گمراهى را برگزيند به زيان خودگام برداشته)) (فمن اهتدى فانما يهتدى لنفسه ومن ضل فانما يضل عليها).

((و من مامور و وكيل و نگاهبان شما نيستم)) (وما انا عليكم بوكيل).

يـعـنى نه وظيفه دارم كه شما را به پذيرش حق مجبور كنم ، چرا كه اجبار درپذيرش ايمان معنى ندارد، و نه اگر نپذيرفتيد مى توانم شما را از مجازات الهى حفظكنم ، بلكه وظيفه من دعوت است و تبليغ ، و ارشاد و راهنمايى و رهبرى !.

(آيـه) سـپس وظيفه پيامبر را در دو جمله تعيين مى كند، نخست اينكه ((تنها از آنچه به تو وحى مى شود پيروى كن)) (واتبع ما يوحى اليك).

مسير راهت را خدا از طريق وحى تعيين كرده است و كمترين انحراف از آن براى تو مجاز نيست.

ديـگـر ايـن كـه در اين راه مشكلات طاقت فرسا و ناراحتيهاى فراوان در برابر تواست ، بايد از انبوه مشكلات ترس و هراسى به خود راه ندهى ، ((صبر و استقامت وپايدارى پيشه كن ، تا خداوند حكم و فرمان خود را (براى پيروزى تو بر دشمنان)صادر كند)) (واصبر حتى يحكم اللّه).

((چـرا كه او بهترين حاكمان است)) فرمانش حق و حكمتش عدالت ، ووعده اش تخلف ناپذير (وهو خيرالحاكمين).

((پايان سوره يونس)).

ايـن آيـه و چند آيه بعد كه همگى در رابطه با مساله توحيد و مبارزه با شرك ودعوت به سوى حق سـخـن مـى گـويـد، آخرين آيات اين سوره است ، و در واقع فهرست يا خلاصه اى است از بحثهاى توحيدى اين سوره ، و تاكيدى است بر مبارزه با بت پرستى كه در اين سوره كرارا بيان شده است.

لـحـن آيـات نشان مى دهد كه مشركان گاهى گرفتار اين توهم بودند، كه ممكن است پيامبر در اعتقاد خود پيرامون بتها نرمش و انعطافى به خرج دهد، و به نوعى آنها را بپذيرد.

قرآن با قاطعيت هرچه تمامتر به اين توهم بى اساس پايان مى دهد، و فكر آنهارا براى هميشه راحت مى كند كه هيچ گونه سازش و نرمشى در برابر بت معنى ندارد،و جز ((اللّه)) معبودى نيست ، تنها ((اللّه)) نه يك كلمه بيشتر، نه يك كلمه كمتر.

نـخست به پيامبر(ص) دستور مى دهد كه تمام مردم را مخاطب ساخته ((بگو:اى مردم ! اگر شما در اعـتـقـاد مـن شـك و تـرديدى داريد (آگاه باشيد كه) من كسانى راكه ـغير از خداـ پرستش مى كنيد، هرگز نمى پرستم)) (قل يا ايها الناس ان كنتم فى شك من دينى فلا اعبد الذين تعبدون من دون اللّه).

تنها به نفى معبودهاى آنان قناعت نمى كند بلكه براى تاكيد بيشتر، تمام پرستش را براى خدا اثبات كرده ، مى گويد: ((ولى خدايى را مى پرستم كه شما رامى ميراند)) (ولكن اعبداللّه الذى يتوفيكم).

و بـاز بـراى تاكيد افزونتر مى گويد: اين تنها خواسته من نيست بلكه ((اين فرمانى است كه به من داده شده است كه از ايمان آورندگان (به اللّه) بوده باشم))(وامرت ان اكون من المؤمنين).

(آيـه) پـس از آن كـه اعـتقاد خود را در باره نفى شرك و بت پرستى باقاطعيت بيان كرده به بيان دليل آن مى پردازد، دليلى از فطرت ، و دليلى از عقل وخرد.

بـگو: به من دستور داده شده كه ((روى خود را به آيين مستقيمى بدار كه از هرنظر خالص و پاك است)) (وان اقم وجهك للدين حنيفا).

در ايـنـجـا نـيـز تـنها به جنبه اثبات قناعت نكرده بلكه براى تاكيد، طرف مقابل آن را نفى كرده ، مى گويد: ((و هرگز و بطور قطع از مشركان نباش)) ! (ولا تكونن من المشركين).

(آيـه) پـس از اشـاره بـه بطلان شرك از طريق فطرت ، اشاره به يك دليل روشن عقلى مى كند و مى گويد دستور داده شده است كه ((غير از خدا اشيايى را كه نه سودى به تو مى رساند، نه زيانى ، پـرسـتـش مكن ، چرا كه اگر چنين كارى كردى ، ازستمگران خواهى بود)) هم به خويشتن ستم كـرده اى و هم به جامعه اى كه به آن تعلق دارى (ولا تدع من دون اللّه ما لا ينفعك ولا يضرك فان فعلت فانك اذا من الظالمين).

(آيـه) در ايـنـجا نيز تنها به جنبه نفى قناعت نمى كند، و علاوه بر جنبه نفى روى جنبه اثبات نيز تـكـيـه كـرده ، مى گويد: ((و اگر ناراحتى و زيانى خدا به تو رساند(خواه براى مجازات باشد و يا به خاطر آزمايش) هيچ كس جز او نمى تواند آن رابرطرف سازد)) (وان يمسسك اللّه بضر فلا كاشف له الا هو).

همچنين ((اگر خداوند اراده كند خيرو نيكى به تو برساند، هيچ كس توانايى ندارد كه جلو فضل و رحمت او را بگيرد)) (وان يردك بخير فلا راد لفضله).

((او هركس از بندگانش را اراده كند (و شايسته بداند) به نيكى مى رساند))(يصيب به من يشا من عباده).

چرا كه آمرزش و رحمتش همگان را در بر مى گيرد ((و اوست غفور رحيم))(وهو الغفور الرحيم).

(آيه).

در آيات گذشته سخن از اين بود كه ايمان بايد جنبه اختيارى داشته باشد نه اضطرارى و اجبارى ، بـه هـمـيـن مـنـاسـبـت در ايـن آيه راه تحصيل ايمان اختيارى رانشان مى دهد و به پيامبر(ص) مى فرمايد: ((به آنها بگو: درست بنگريد و ببينيد درآسمان و زمين چه نظام حيرت انگيز و شگرفى اسـت)) كـه هـر گـوشـه اى از آن دليلى برعظمت و قدرت و علم و حكمت آفريدگار است (قل انظروا ما ذا فى السموات والا رض).

ايـن جـمـلـه بـه روشـنى مساله جبر و سلب آزادى اراده را نفى مى كند و مى گويد:ايمان نتيجه مطالعه جهان آفرينش است يعنى اين كار به دست خود شماست.

سپس اضافه مى كند ولى با اين همه آيات و نشانه هاى حق باز جاى تعجب نيست كه گروهى ايمان نياورند، چرا كه آيات و نشانه ها و اخطارها و انذارها تنها به درد كسانى مى خورد كه آمادگى براى پذيرش حق دارند ((اما اين آيات و انذارها به حال كسانى كه به خاطر لجاجت ايمان نمى آورند مفيد نخواهد بود)) !(وما تغنى الا يات والنذور عن قوم لا يؤمنون).

(آيه) سپس در اين آيه با لحنى تهديدآميز اما در لباس سؤال و استفهام مى گويد: ((آيا (اين گروه لجوج و بى ايمان) جز اين انتظار دارند كه سرنوشتى هماننداقوام طغيانگر و گردنكش پيشين كه گرفتار مجازات دردناك الهى شدند پيدا كنند))سرنوشتى همچون فراعنه و نمرودها و شدادها و اعوان و انصارشان ! (فهل ينتظرون الا مثل ايام الذين خلوا من قبلهم).

و در پايان آيه به آنها اخطار مى كند و مى گويد: ((اى پيامبر ! به آنها بگو: اكنون (كه شما در چنين مـسـيـرى هـسـتـيد و حاضر به تجديد نظر نيستيد) شما در انتظاربمانيد و من نيز با شما انتظار مى كشم)) (قل فانتظروا انى معكم من المنتظرين).

شـمـا در انـتـظار درهم شكستن دعوت حق ، و ما در انتظار سرنوشت شوم ودردناكى براى شم، همچون سرنوشت اقوام مستكبر پيشين !.

(آيـه) سـپـس براى اين كه چنين توهمى پيش نيايد كه خدا به هنگام مجازات تر و خشك را با هم مـى سـوزانـد، اضـافـه مـى كـنـد: ((سـپس (هنگام آماده شدن مقدمات مجازات اقوام گذشته) فرستادگان خود و كسانى را كه به آنها ايمان مى آوردند نجات و رهايى مى بخشيديم)) (ثم ننجى رسلنا والذين آمنوا).

و در پـايـان مى گويد: اين اختصاص به اقوام گذشته و رسولان و مؤمنان پيشين نداشته است ((و هـمـيـن گـونـه ، بـر مـا حق است كه مؤمنان به تو را نيز رهايى بخشيم))(كذلك حقا علينا ننج المؤمنين).

(آيه).

در آيات گذشته خوانديم كه ايمان اضطرارى به هيچ دردى نمى خورد، به همين جهت در اين آيه مـى گـويد: ((اگر ايمان اضطرارى و اجبارى به درد مى خورد) وپروردگار تو اراده مى كرد همه مردم روى زمين ايمان مى آوردند)) (ولو شا ربك لا من من فى الا رض كلهم جميعا).

بـنابراين از عدم ايمان گروهى از آنان دلگير و ناراحت مباش ، اين لازمه اصل آزادى اراده و اختيار اسـت كـه گـروهـى مؤمن و گروهى بى ايمان خواهند بود، ((با اين حال آيا تو مى خواهى مردم را اكراه كنى كه ايمان بياورند)) (افانت تكره الناس حتى يكونوا مؤمنين).

ايـن آيـه بـار ديـگـر تـهمت ناروايى را كه دشمنان اسلام كرارا گفته و مى گويند باصراحت نفى مى كند، آنجا كه مى گويند: اسلام آيين شمشير است و از طريق زور واجبار بر مردم جهان تحميل شده است.

اصـولا ديـن و ايـمـان چـيزى است كه از درون جان بر مى خيزد، نه از برون وبه وسيله شمشير، و مخصوصا پيامبر(ص) را از اكراه و اجبار كردن مردم براى اسلام برحذر مى دارد.

(آيه) در عين حال در اين آيه اين حقيقت را يادآور مى شود: درست است كه انسانها مختار و آزادند امـا ((هـيـچ كـس نمى تواند ايمان بياورد، جز به فرمان خدا)) و توفيق و يارى و هدايت او (وما كان لنفس ان تؤمن الا باذن اللّه).

و لـذا آنـهـا كـه در مسير جهل و عدم تعقل گام بگذارند و حاضر به استفاده ازسرمايه فكر و خرد خويش نباشند ((خداوند رجس و پليدى را بر آنها مى نهد))آن چنان كه موفق به ايمان نخواهند شد (ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون).

هنگامى كه يونس از ايمان آوردن قوم خود كه در سرزمين ((نينوا)) (در عراق)زندگى مى كردند مـايوس شد، به پيشنهاد عابدى كه در ميان آنهامى زيست نفرين كرددر حالى كه عالم دانشمندى نـيـز در مـيان آن گروه بود كه به يونس پيشنهاد مى كرد بازهم در باره آنان دعا كند و باز هم به ارشاد بيشتر بپردازد و مايوس نگردد.

ولى يونس پس از اين ماجرا از ميان قوم خود بيرون رفت ، آنها موقع راغنيمت شمرده و به رهبرى عالم از شهر بيرون ريختند، در حالى كه دست به دعا وتضرع برداشته و اظهار ايمان و توبه كردند.

ايـن توبه و ايمان و بازگشت به سوى پروردگار كه به موقع انجام يافته بود و باآگاهى و اخلاص تـوام بود كار خود را كرد، نشانه هاى عذاب برطرف شد و آرامش به سوى آنها بازگشت ، و هنگامى كه يونس پس از ماجراى طولانيش به ميان قوم خودبازگشت ، او را از جان و دل پذيرا گشتند.

داسـتان فوق نشان مى دهد كه نقش يك رهبر آگاه و دلسوز در ميان يك قوم و ملت ،تا چه اندازه مـؤثـر و حياتبخش است ، در صورتى كه عابدى كه آگاهى كافى نداردبيشتر روى خشنونت تكيه مـى كند، و منطق اسلام در مقايسه ميان عبادت ناآگاهانه ،و علم توام با احساس مسؤوليت نيز از اين روايت مفهوم مى شود.

(آيه).

در آيات گذشته در باره فرعون و فرعونيان خصوصا و ديگر اقوام پيشين عموما اين نكته ذكر شده بـود كـه آنـها از ايمان به خدا در حال اختيار و سلامت سر باززدند، ولى به هنگام قرار گرفتن در آستانه مرگ و كيفر الهى ، اظهار ايمان كردند، كه براى آنها سودمند نيفتاد.

در ايـن آيه اين مساله را به عنوان يك قانون كلى بيان مى دارد و مى گويد: ((چرااقوام گذشته به موقع ايمان نياوردند تا ايمانشان سودمند باشد)) (فلولا كانت قرية آمنت فنفعها ايمانها).

سـپـس قوم يونس (ع) را استثنا كرده ، مى گويد: ((مگر قوم يونس كه چون ايمان آوردند، مجازات رسـواكننده را در زندگى اين دنيا از آنها برطرف ساختيم)) (الا قوم يونس لما آمنوا كشفنا عنهم عـذاب الـخـزى فـى الحيوة الدنيا) ((و آنها را تا وقت معلومى (تا پايان عمرشان) بهره مند كرديم)) (ومتعناهم الى حين).

چون در آيات گذشته قسمتهايى از سرگذشتهاى انبيا و اقوام پيشين ذكرشده بود، و ممكن بود بعضى از مشركان و منكران دعوت پيامبر(ص) در صحت آن ترديد كنند، قرآن از آنها مى خواهد كه بـراى فهم صدق اين گفته ها به اهل كتاب مراجعه كنند، و چگونگى را از آنها بخواهند، چرا كه در كتب آنها بسيارى از اين مسائل آمده است.

ولـى بـه جـاى ايـن كه روى سخن را به مخالفان كند، پيامبر را مخاطب ساخته چنين مى گويد: ((اگـر از آنـچـه بـر تو نازل كرديم در شك و ترديد هستى از كسانى كه كتب آسمانى را قبل از تو مى خوانند بپرس)) (فان كنت فى شك مما انزلنا اليك فاسئل الذين يقرؤن الكتاب من قبلك) تا از ايـن طريق ثابت شود كه ((آنچه بر تو نازل شده حق است و از طرف پروردگار)) (لقد جاك الحق من ربك).

((بنابراين هيچ گونه شك و ترديد هرگز به خود راه مده)) (فلا تكونن من الممترين).

(آيـه) در ايـن آيه اضافه مى كند: اكنون كه آيات پروردگار و حقانيت اين دعوت بر تو آشكار شده اسـت ((در صـف كسانى كه آيات الهى را تكذيب كرده اندمباش كه از زيانكاران خواهى شد)) (ولا تكونن من الذين كذبوا بيات اللّه فتكون من الخاسرين).

در واقـع ، در آيـه قـبـل مـى گـويد اگر ترديد دارى ، از آنها كه آگاهى دارند بپرس ، ودر اين آيه مى گويد اكنون كه عوامل ترديد برطرف شد بايد در برابر اين آيات تسليم باشى ، وگرنه مخالفت با حق ، نتيجه اى جز خسران و زيان در بر نخواهد داشت.

(آيه) سپس به پيامبر(ص) اعلام مى كند كه در ميان مخالفان تو گروهى متعصب و لجوج هستند كه انتظار ايمان آنها بيهوده است ، آنها از نظر فكرى چنان مسخ شده اند، و آنقدر در راه باطل گام بـرداشته اند كه وجدان بيدار انسانى را بكلى ازدست داده و به موجودى نفوذناپذير تبديل شده اند، منتها قرآن اين موضوع را با اين تعبير بيان مى كند: ((كسانى كه فرمان پروردگارت بر آنها ثابت و مسجل شده ، ايمان نخواهند آورد)) (ان الذين حقت عليهم كلمت ربك لا يؤمنون).

(آيـه) ((و حـتى اگر تمام آيات و نشانه هاى پروردگار به سراغ آنها بيايد(ايمان نخواهند آورد) تا زمـانـى كـه عـذاب اليم الهى را با چشم خود ببينند)) كه آن زمان ايمان برايشان اثرى ندارد (ولو جاتهم كل آية حتى يروا العذاب الا ليم).

(آيه).